In dit artikel behandel ik 5 redenen waardoor mensen boos worden en gebruik hier graag de inzichten voor vanuit de relatietherapiebenadering EFT (Sue Johnson).
Voor een beter begrip is het handig als je begint met het lezen van het eerste artikel.
Het verschil tussen secundaire en primaire emoties
In EFT wordt een onderscheid gemaakt tussen primaire emoties (kwetsbare emoties) en secundaire emoties (dat zijn de emoties die de primaire afschermen). Boze reacties worden dan gezien als een secundaire emotie. Daaronder zitten primaire emoties. Secundaire emoties zijn dus emoties die je voelt om de meer kwetsbare (primaire) niet te hoeven voelen.
Het is overigens wel zo dat als je moeite hebt met boos worden, dit voor jou nog kwetsbaar (en dus primair) kan aanvoelen. In dit artikel gaan we ervan uit dat de boosheid secundair en dus goed voelbaar is.
In mijn vorige blog schreef ik dat het goed is om de boosheid van een ander te erkennen. Pas dan kan je afdalen naar de meer kwetsbare emoties en behoeften van de ander. Als je die afdaling kan maken, zijn er tenminste 5 redenen om boos te worden.
1) Het verbreken van de verbinding
Boosheid kan worden opgevat als een protestreactie op het verlies van verbinding. Als je in gesprek bent met iemand en hij verbreekt de verbinding of het contact door zich bijvoorbeeld op iets anders te concentreren, bijvoorbeeld zijn telefoon, is een logische reactie boosheid.
Een ander woord voor verbinding zou kunnen zijn: focus.
Is de ander met zijn focus bij jou, of gaat hij of zij uit contact?
Een vergelijkbare situatie is dat jij een bepaalde verwachting van de ander had die helemaal niet uitkomt. De ander verbreekt dan ook een verbinding. Eigenlijk zeg jij in jouw boosheid: “Ik had verwacht dat je met mij in verbinding was, maar merk dat je jezelf hebt teruggetrokken, en daar baal ik van”.
Toch zeggen we dat niet zo gemakkelijk. We spreken dan vaak in de vorm van een verwijt: “Doe die telefoon toch eens weg, je bent volgens mij verslaafd!”. Daar is niets kwetsbaars aan. Jij zegt niets over wat het voor jou betekent dat die ander met zijn telefoon bezig is.
Jouw brein flipt doordat de ander uit contact gaat. Dit gebeurt natuurlijk ook als iemand zich niet aan zijn afspraken houdt. Het werkelijke issue is dan niet zozeer het wel of niet houden aan de afspraak maar dat de ander niet meer in verbinding met jou en jouw behoefte is. De ander zegt in feite: “Zie mij, hoor mij, vind mij belangrijk!”.
Als jij een collega een mail stuurt, waar hij vervolgens niet op reageert, kan je ook al merken dat jouw brein op hol slaat. Hij had immers wel even de moeite kunnen nemen om te reageren. Hij is de laatste tijd sowieso wat afstandelijk. Je besluit hem een geïrriteerde e-mail te schrijven over het feit dat je toch wel eerder een reactie had verwacht.
Het gaat hier natuurlijk niet over de mail, maar over dat jouw collega zich afstandelijker gedraagt. Jouw brein ervaart een protestreactie op het verlies van (de kwaliteit van) verbinding.
Het is beter om het met elkaar over de onderliggende afstandelijkheid te hebben dan jezelf te verliezen in allerlei inhoudelijke kwesties naar aanleiding van de mail. Het is beter om nieuwsgierig te zijn naar de oorzaak dan het zo te laten. Het zou zo maar eens kunnen zijn dat er een andere reden is van het uit contact gaan dan jijzelf invult. Mogelijk heeft het niets met jou te maken.
Andersom werkt het natuurlijk ook zo. Als jij een keer een boze reactie van jouw partner of collega of vriend krijgt, stel jezelf eens de vraag of jij meer op jezelf bent geweest en minder gefocust geweest op het belang van de ander.
Het is goed om bij elkaar te checken hoe het contact wordt ervaren. Afstandelijkheid van de een heeft vaak tot gevolg dat de ander daarop negatief zal reageren zolang de reden onduidelijk blijft. Zeg zoiets als: “Ik merk de laatste tijd dat je afstand aan het nemen bent, ik ben benieuwd of dat ook met mij te maken heeft”
2) Ontkenning van behoeften
In een veilige vriendschaps- of liefdesrelatie zijn mensen in staat om elkaar te vertellen wat ze nodig hebben en prettig vinden. Jij beseft dan dat je voor een belangrijk deel van elkaar afhankelijk bent. Als je iets nodig hebt van de ander, kan dat het gevoel van kwetsbaarheid oproepen. Als jij geleerd hebt dat kwetsbaarheid zwak is of stom, is het gemakkelijker om jezelf onafhankelijk op te stellen. Je hebt dan “helemaal niets nodig”, “je redt jezelf wel”. Dat gebeurt nogal eens als de ander het moeilijk heeft in zijn leven, of ziek is. Jij bent dan zo gericht op die ander dat je jouw eigen behoeftes vergeet of weggestopt.
Toch zijn sommige behoeftes in het leven zo dwingend, dat deze leiden tot frustraties. Vroeg of laat komen deze frustraties eruit in de vorm van boosheid. Hoewel ontkenning van behoeften zowel op het werk als thuis gebeurt, kom ik het in mijn werk als relatietherapeut heel vaak tegen.
Ik herinner mij een koppel waarvan de vrouw al lange tijd lichamelijke klachten had. Hij had haar daarom al tijd ontzien voor betreft intimiteit en seksualiteit. Langzaam begon het hem steeds meer te frustreren. Zij wist van hier niets van. Zo af en toe had hij uitbarstingen van woede. Onder de woede zaten behoeftes aan intimiteit die hij niet probeerde te voelen, maar die er wel waren. Het leren praten over deze behoeften waren eerste stap op weg naar herstel voor dit koppel.
Als de ander regelmatig boze reacties heeft, kunt u eens vragen naar wat er achter die boosheid schuilgaat. Er zit hem iets diepers dwars. Het zijn die pijnpunten of onvervulde behoeften waar uw partner niet gemakkelijk over praat. Met name binnenvetters hebben hier nogal eens last van. Daar waar u uzelf wegcijfert, loopt u de grote kans dat u vroeg of laat boos en gefrustreerd wordt. In een gezonde relatie past u zich niet alleen maar aan. Er moet een gezonde balans zijn tussen geven en nemen.
3) Het verlies van overzicht
Ik herinner mij een conflict tussen mij en mijn vrouw over de hypotheek. Na het lezen van een boek over hypotheken, besloten wij dat we moesten beginnen met het aflossen van onze hypotheek. Ik stelde voor dat we een x bedrag zouden storten, en dat we het jaar daarop weer zoiets zouden doen. Mijn vrouw wilde een plan, sterker nog zij wilde dat ik meer ging budgetteren. Ik reageerde vervolgens geïrriteerd en merkte op dat dat best wel goed zou komen. Zij, op haar beurt, raakte geïrriteerd dat ik weigerde met een plan te komen. Ik was eigenwijs… etc.
Herkent je dit soort irritaties?
Het is dan goed om een pas op de plaats te maken om te onderzoeken wat er precies gebeurt. Mijn vrouw was benieuwd waar de lading bij mij vandaan kwam. Volgens de bezoekmethode uit Het Bezoek, kwam zij op bezoek in mijn wereld. Ik ging bij mezelf te rade wat maakte dat ik zo bozig reageerde. Om een lang verhaal kort te maken, realiseerde ik mij dat haar vraag (ik hoorde een eis) in mijn wereld paniek opriep. Ik ben helemaal niet goed in het schrijven van plannen, en van cijfers heb ik sowieso al niet zoveel kaas gegeten. In plaats van deze angst te voelen en te verwoorden (“Ik merk dat als je dit vraagt, het bij mij paniek oproept, omdat ik niet goed ben in een schrijven van plannen”), overschreeuwde ik dat gevoel. Immers het staat niet zo stoer om toe te geven dat zoiets angst oproept. Bovendien wist ik nog niet hoe zij hierop zou reageren. Misschien zou zij het ook wel stom vinden.
In een relatie zul je gaandeweg steeds meer moeten ontdekken hoe kwetsbaar je werkelijk kunt zijn. Er komt zoveel vrijheid op het moment dat je kwetsbaar kunt zijn bij je partner.
Toen ik in haar wereld op bezoek was, ontdekten zij dat zij paniekerig werd van het ontbreken van een plan. Een plan gaf haar rust en maakte dat zij wist waar ze aan toe was. Rita vond het niet stom dat ik me zo voelde, en ik merkte dat ik het niet gek van haar vond dat zij zo zich zo voelde. Het maakte veel duidelijk.
We hebben het opgelost door een externe deskundige te vragen ons bij de planning te helpen. Een paar dagen later gebeurde er op financieel gebied weer iets waar ik geïrriteerd op reageerde. Toen vroeg ze mij of er weer iets soortgelijks gebeurde. Het conflict de-escaleren onmiddellijk, omdat zij mij kon geruststellen dat ze het wel begreep en dat we samen naar een oplossing zou zoeken.
Een cliënt vermoedde dat haar partner overspel had gepleegd. Zij was zo boos. Ze ging helemaal los over hem. Er waren al langer relatieproblemen.
Nadat ik haar verhaal uitgebreid had aangehoord en ze enigszins tot kalmte was gekomen, stelde ik haar de vraag of onder de boosheid misschien ook wel het gevoel van paniek zat. Dat bleek te kloppen. Ze reageerde oprecht verbaast.
Pas na de erkenning van haar boosheid, kon ze ook beter voelen wat er onder de boosheid zat en dit hielp haar om te beseffen dat ze eigenlijk volkomen in paniek was over dat ze hem zou kunnen verliezen en wat het allemaal met zich mee zou kunnen brengen. Dat ze het “allemaal” niet meer overzag. Maar het erkennen van zoiets maakt kwetsbaar. Deze kwetsbaarheid was – na diverse gesprekken – een belangrijke sleutel om met haar partner tot herstel te komen. De gebalde vuist is immers minder goed te vullen, dan de geopende hand van de kwetsbaarheid.
Het geheim van het snappen van wat er in jouw eigen wereld of van de ander gebeurt, zit in het jezelf stilzetten. Het jezelf stilzetten betekent dat je een moment neemt om jezelf af te vragen waar jouw boosheid vandaan komt. Als je eenmaal van elkaar weet hoe je getriggerd wordt, kun je elkaar sneller helpen bij het doorbreken van het negatieve patroon. Zo komt er dan veel rust niet alleen in je relatie thuis, maar ook tussen jou en anderen.
Het jezelf kwetsbaar maken is de sleutel tot verbinding. Kwetsbaarheid zou je ook gelijk kunnen stellen aan authentiek zijn. Als je werkelijk durft te verwoorden wat er onder de boosheid zit, leert de ander je kennen zoals je je werkelijk voelt.
4) Overschreeuwen van schaamte
Een andere reden voor het voelen van boosheid, is het jezelf te kijk gezet voelen, of jezelf beschaamd voelen. Schaamte is een gevoel dat niemand graag voelt. In het geval van schaamte wijs je jezelf eigenlijk af, of voel je je afgewezen. Schaamte betekent: “Ik ben niet okay”.
Schaamte wordt getriggerd als je de les gelezen krijgt. Wellicht ken je het wel dat je wordt aangehouden door een agent die je vervolgens gaat uitleggen waarom je niet te hard mag rijden, of waarom je je niet aan een bepaalde regel hebt gehouden.
Schaamte wordt ook getriggerd als iemand je de les leest over hoe je je moet gedragen naar de kinderen. Boos worden is dan een logische reactie om jezelf weer een goed gevoel te geven. Op die manier kun je de ander laten weten dat je in je recht bent om te doen of zeggen wat je deed of zei. Hoeveel effectiever is het als het mogelijk is om te zeggen tegen elkaar: “Toen je mij dat dan dat zei had ik het gevoel dat je mij de les las. Ik voelde zo de schaamte over me heen komen, alsof ik een standje had gekregen. Mijn reactie daarop is boosheid. Kun je je dat voorstellen?”.
In een veilige relatie zal jouw partner, collega of vriend niet willen dat je je schaamt. Want schaamte werkt destructief in relatie. Het zorgt dat breinen flippen. Het betekent dat jouw partner ook een geflipt brein had. En echte communicatie kan alleen plaatsvinden, als beide partners relationeel kunnen denken. En dat kan alleen als het brein niet flipt.
Constructieve communicatie vindt daarom plaats als koppels in staat zijn om hun pijnpunten en behoeften ongecodeerd aan elkaar te vertellen. Dit ook weer met die kwetsbaarheid dus wat ik maar noem met de trillende handjes. Het is moeilijk om je kwetsbaar te maken. Maar als het je lukt, zal relaties zich kunnen verdiepen.
Wilt je meer weten hoe je met schaamte kunt omgaan, kijk dan naar de bekende TedTalk van Brene Brown: luisteren naar schaamte
5) De ander triggert een ervaring van vroeger
Als je uit een achtergrond komt waarin jouw vader, moeder of iemand anders op een manier reageerde waar je allergisch op geworden bent, zul je een korter lontje hebben dan wanneer je niet die ervaring had gehad.
Als jouw baas tegen je zegt: “Doe niet zo dom”, zal jouw brein natuurlijk heftiger flippen als je in je opvoeding vaak hebt gehoord dat je dom was. Jouw brein wil je beschermen tegen pijn, dus zal deze op hol slaan als je deze opmerking hoort.
Juist voor partners of goede vrienden helpt het om te weten waar jouw allergie vandaan komt. Bij een partner kun je de bezoekmethode gebruiken om een inkijkje te geven in jouw achtergrond. Jouw partner krijgt op die manier een kloppender beeld van je.
Vertel jouw partner over pijnpunten uit je verleden.
Tot slot
Met dit artikel hoop ik dat je meer grip hebt op mogelijke oorzaken van boze reacties van mensen uit jouw omgeving (en natuurlijk van die van jezelf). Je kunt met de tips in de hand in ieder geval in gesprek raken met de vraag of hij of zij een of meer punten herkent. Dat zal een originelere manier zijn om het gesprek te openen. En daarmee werk je ontwapenend. Je focust bovendien eerst op het gespreksproces in plaats van de inhoud. Immers, zolang de oorzaken niet zijn weggenomen, zullen inhoudelijke gesprekken tot eenzelfde gesprekspatroon leiden. Door dit te doen, kun je elkaar weer van hart tot hart ontmoeten.