Veel mensen voelen niets voor relatietherapie. Het is net of je dan een brevet voor onvermogen afgeeft in dat je het niet alleen kunt oplossen. En een beetje praten, wat levert dat eigenlijk op? Relatietherapie helpt toch niet. Niets blijkt minder waar te zijn.
In dit artikel leg ik je uit hoe je brein een goede (partner)relatie in de weg staat en hoe je echt kunt afrekenen met de negatieve spiraal waarin veel koppels verstrikt zijn. Het toepassen ervan vereist moed en doorzettingsvermogen.
Het brein
Ons brein bestaat uit:
- de hersenstam (ook wel: reptielenbrein)
- het limbisch systeem (emotionele brein) en
- de cortex (waar je logische denken zit).
1. Het reptielenbrein/hersenstam
De hersenstam gedraagt zich echt als een reptiel. Zodra je in gevaar komt, springt dat systeem in de overlevingsstand en zul je overgaan tot primitiever gedrag zoals vechten, vluchten, bevriezen en onderwerpen. Niet alleen zul je je hand terugtrekken als je in aanraking komt met bijvoorbeeld een kookplaat, je zult ook instinctief reageren als je partner je met een boze of kritische blik aankijkt. Dat komt doordat wij ook een limbisch systeem hebben waarin emotionele herinneringen zijn opgeslagen.
Je brein is als het ware een database waarin allerlei (pijnlijke) herinneringen zijn opgeslagen waardoor je, als je wordt geconfronteerd met vergelijkbare situaties, adequaat kunt reageren. Je systeem wil je namelijk behoeden voor pijn en reageert instinctief om je tegen (mogelijke) pijn te beschermen.
2. Het zoogdierenbrein/limbisch systeem
Emotioneel beladen herinneringen zijn opgeslagen in het limbisch systeem. Dat betekent dat als je vroeger veel bent gepest, je superalert zult worden als je in een groep wat negatieve opmerkingen hoort over jezelf of anderen. Je instinctieve breinen (het limbisch systeem en de hersenstam) slaan dan op tilt en je zult als reactie gaan vechten (bijvoorbeeld: beschuldigende opmerkingen maken), vluchten (de groep proberen te ontwijken), bevriezen (bijvoorbeeld dichtklappen) of onderwerpen (superaardig doen).
Dit terwijl je misschien wel met je verstand (cortex) kunt beredeneren dat je meer bereikt door toe te passen wat je op recente communicatietraining hebt geleerd.
Er zijn meer reactiemogelijkheden, maar je krijgt wellicht al een goed beeld: je reageert vaker instinctief dan nadenkend op je partner dan je zou willen toegeven.
3. Cortex
In de cortex zijn de functies aanwezig die ons onderscheiden van alle andere wezens op aarde. Onder andere je vermogen om logisch te denken en je eigen gedrag te observeren. Aan de voorkant van je brein (prefrontale kwab) zit je vermogen om regie te nemen over je reactiepatronen.
Hoe je brein wordt getriggerd
Ons limbisch systeem en de hersenstam zijn, zoals gezegd, verantwoordelijk voor het reageren vanuit onze overlevingsmechanismen. Vaak geeft je partner genoeg aanleiding om in de overlevingsstand te komen. Als er een ander in het spel is, grensoverschrijdend gedrag, ruzies, you name it, dan is het logisch dat je systeem je laat weten dat je jezelf moet beschermen. Je laat je hand immers ook niet op een warme kookplaat liggen.
Toch realiseren veel koppels zich tijdens een traject dat de ‘vijand’ uiteindelijk niet zozeer hun partner is, zeker als hij/zij ook nog eens te kennen heeft gegeven dat deze ‘ervoor wil gaan’. In feite realiseren zij zich dat zij beiden een gemeenschappelijke ‘vijand’ hebben: hun instinctieve breinen die de weg terug behoorlijk bemoeilijken. Want terwijl je met je verstand (cortex) kunt weten dat je het wel wilt proberen, ‘vertellen’ je andere breinen: ‘Waarom zou ik me doelbewust laten kwetsen?’
De weg terug is mogelijk als…
We zijn geboren voor connectie en mensen moeten dat vaak opnieuw leren. Ten diepste heb je een enorme behoefte aan verbinding, veiligheid en vertrouwen. We hebben in die zin onze partner ‘nodig’. Je kunt wel zonder natuurlijk, maar er ontstaat een enorme voldoening en verzadiging door het geven en ontvangen van verbinding.
Maar toegeven dat je eigenlijk je partner nodig hebt, zeker in tijden van crisis, voelt vaak als een zwaktebod. Iets waar vertrouwen en durf voor nodig is. De reactieve reacties zoals vechten, vluchten, bevriezen of onderwerpen voelen natuurlijker aan.
Het zijn beschermreacties tegen pijn en het zijn signalen dat je behoeften niet worden vervuld. Het zijn je manieren om om te gaan met conflicten. Zodra je partner niet doet of geeft wat je nodig hebt om je gelukkig te maken, ga je zo reageren.
Als beide partners dat richting elkaar doen, speelt de relatie dus steeds meer en vaker op het niveau van de primitievere breinen af.
Wake-up call
Overigens is het helemaal niet vanzelfsprekend dat mensen weten dat er iets mis is of dat ze iets missen in de relatie, omdat er genoeg afleidende zaken zijn zoals werk, hobby’s en kinderen. Maar als dan die ander langskomt, waardoor je wakker wordt geschud, besef je, zoals zovelen, dat er al langere tijd sprake was van een vorm van deprivatie. Je kunt je dan plotseling ineens gevangen voelen in jezelf, je leven en je relatie.
Scheiden of werken aan herstel?
De conclusie die veel koppels helaas trekken is dat scheiden de beste en/of de enige optie is. Als je je partner ‘wegdoet’, dan ben je ook van het ‘gedoe’ af. De grote ‘maar’ is alleen: bij een volgende partner zullen je patronen vroeg of laat ook weer worden getriggerd. En wat ga je dan doen?
Beter is daarom samen de weg naar herstel te bewandelen. Je hebt behoeften en er zijn pijnpunten. Het goede nieuws is dat je partner in veel gevallen echt kan leren om je te ontmoeten in je diepste behoeften. Uiteraard is het niet eenvoudig om bij geschaad vertrouwen vrijgevig te worden in het opnieuw overgeven aan elkaar.
De regie weer terug
Een crisis is daarom het moment waarop je nieuwe vaardigheden kunt leren om iets te doen wat je nog niet eerder had geleerd te doen. New levels, new devils, zullen we maar zeggen. Tijd om de regie weer terug te geven aan de cortex (om precies te zijn aan de prefrontale kwab, waar het vermogen tot zelfregulatie zit).
Een belangrijke voorwaarde tot herstel is daarom dat je je instinctieve reacties op elkaar bewust onder controle gaat krijgen. Herstel begint met een bewuste keuze om jezelf kwetsbaar naar elkaar te maken en emotioneel eerlijk te worden. Daartoe ga je je partner uitnodigen in je wereld. Je wilt misschien meer vrijheid, passie, fijnere seks, het kan eigenlijk van alles zijn. En op een emotioneel eerlijke, uitnodigende manier hierover praten is iets wat koppels moeten leren, omdat dit volledig tegen-instinctief is. Je instinctieve breinen reageren immers sneller tot zelfbehoud dan dat je bewust als volwassene ‘in gesprek’ kunt komen. Dat was tot voor kort de realiteit tussen jullie beiden.
In het therapie/coachingstraject zul je leren hoe je wel op een effectieve manier tot een ontmoeting kunt komen. Je leert hoe je je relatie weer veilig en aangenaam kunt maken, gebaseerd op wetenschappelijke inzichten. Je zult niet -met je coach- praten over issues, maar volgens het protocol van ‘het bezoek’ leren om samen je issues uit te diepen. Daarmee zul je de verbinding verstevigen.
Zelfkennis
Zelfkennis is een andere voorwaarde voor verandering. In feite is je partner voor je brein gewoon iemand die effectief op de knoppen van je brein weet te drukken. Dus een partner doet je beseffen wat echt in je zit. En dat is vaak moeilijk om toe te geven, want het is prettiger om je partner de schuld te geven van je vervelende gedrag.
Als je geen pijnpunten zou hebben, zou je niet getriggerd worden. Je zou met humor kunnen reageren. Die herinneringen liggen onder andere in je limbisch systeem. Dit kunnen herinneringen zijn van een recent verleden, of vanuit je kindertijd. In je limbisch systeem bestaat geen tijd, alleen maar een waarschuwingssignalering die je helpt te voorkomen dat je opnieuw pijn gaat ervaren.
Je kunt door de inzichten die je tijdens een traject opdoet met nuchterheid leren omgaan met je reactiviteit. Je kunt leren hoe je je brein rustig kunt krijgen.
Bovendien blijkt uit onderzoek (o.a. Daniel Siegel) dat er in je brein allerlei biochemische reacties plaatsvinden als je de werkvormen doet die je in een traject leert. Hierdoor ga je verdieping en verbinding ervaren met je partner.
Als ik je zou vragen: “Geef je je autosleutels aan een 10-jarig jongetje?”, zul je zonder meer ‘nee’ zeggen. Toch zie je elke dag koppels elkaar als kleine kinderen te lijf gaan, alsof hun leven ervan afhangt. Het wordt tijd om jezelf af te vragen: ‘Wat zit er toch in mij, waardoor ik het zo nodig heb om zo bot, bitchy, superaardig, grenzeloos, murw etc. te reageren?’ En hoe kan ik dáár de regie over krijgen? Je brein speelt daarin een belangrijke sleutelrol, en wij relatiecoaches/therapeuten kunnen je helpen de regie binnen je relatie weer terug te krijgen.
Waar kies je voor?
Als je eenmaal het gesprek op een niet-reactieve manier leert aangaan (op bezoek gaan), zul je over alles kunnen praten. Hoe pijnlijk ook. Je gaat een grotere compassie en empathie voor elkaar ontwikkelen en je liefde kan weer helemaal opbloeien. Verandering kost tijd en vooral discipline, maar als je jezelf en je partner die tijd gunt, dan zul je daarvan zeker de vruchten gaan plukken.
Ik wil eindigen met een uitspraak van de bekende relatietherapeut Hedy Schleifer: ‘Een relatie kan alleen maar groeien, als er keuzes worden gemaakt’. Mijn vraag aan jou is: waar kies je voor?!